рдмुрдзрд╡ाрд░, 30 рдЬूрди 2021

рддрд░ंрдЧ | рдпांрдд्рд░िрдХ рддрд░ंрдЧ | рдЕрдиुрджैрд░्рдз्рдп рддрд░ंрдЧ | рдЕрдиुрдк्рд░рд╕्рде рддрд░ंрдЧ

 рддрд░ंрдЧ

рдпांрдд्рд░िрдХ рддрд░ंрдЧ | рдЕрдиुрджैрд░्рдз्рдп рддрд░ंрдЧ | рдЕрдиुрдк्рд░рд╕्рде рддрд░ंрдЧ


рддрд░ंрдЧ | рдпांрдд्рд░िрдХ рддрд░ंрдЧ | рдЕрдиुрджैрд░्рдз्рдп рддрд░ंрдЧ | рдЕрдиुрдк्рд░рд╕्рде рддрд░ंрдЧ

рд╕ोрдорд╡ाрд░, 28 рдЬूрди 2021

рдЕрдиु. 51 рдХ рдоूрд▓ рдХрд░्рддрд╡्рдп | mul kartavy

 рднाрдЧ - 4 рдХ 

рдоूрд▓ рдХрд░्рддрд╡्рдп 


рдоूрд▓ рдХрд░्рддрд╡्рдп


рд░рд╡िрд╡ाрд░, 27 рдЬूрди 2021

рд╕рд░рд▓ рдЖрд╡рд░्рдд рдЧрддि | saral aavart gati

рд╕рд░рд▓ рдЖрд╡рд░्рдд рдЧрддि

рд╕рд░рд▓ рдЖрд╡рд░्рдд рдЧрддि


рд╢рдиिрд╡ाрд░, 26 рдЬूрди 2021

рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдиीрддि - рдиिрджेрд╢рдХ рддрдд्рд╡ | rajy ke neeti nideshak tatv

 рднाрдЧ - 4 

рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдиीрддि - рдиिрджेрд╢рдХ рддрдд्рд╡


рд░ाрдЬ्рдп рдХे рдиीрддि - рдиिрджेрд╢рдХ рддрдд्рд╡

рдЕрдиु. 36 рд╕े 51 

рд╢ुрдХ्рд░рд╡ाрд░, 25 рдЬूрди 2021

рдк्рд░рдд्рдпाрд╕्рдерддा | рд╣ुрдХ рдХा рдиिрдпрдо | pratyasthta | huk ka niyam

           рдк्рд░рдд्рдпाрд╕्рдерддा


рдк्рд░рдд्рдпाрд╕्рдерддा | рд╣ुрдХ рдХा рдиिрдпрдо


рдЧुрд░ुрд╡ाрд░, 24 рдЬूрди 2021

рдоूрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ | рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ | рд╕ूрдЪрдиा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ | mul adhikar | siksha ka adhikar | suchna ka adhikar

 рднाрдЧ - 3 

рдоूрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ 

рдоूрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░  | рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ | рд╕ूрдЪрдиा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░

рдмुрдзрд╡ाрд░, 23 рдЬूрди 2021

рднाрд░рддीрдп рдиाрдЧрд░िрдХрддा | bharteey nagrikta

 рднाрдЧ - 2 

рднाрд░рддीрдп рдиाрдЧрд░िрдХрддा 

рднाрд░рддीрдп рдиाрдЧрд░िрдХрддा

рдоंрдЧрд▓рд╡ाрд░, 22 рдЬूрди 2021

рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рднाрдЧ рд╡ рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж | рднाрдЧ - 1 рд╕ंрдШ рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рд░ाрдЬ्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ | samvidhan ke bhag evam anuchchhed

 рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рднाрдЧ рдПрд╡ं рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж 


рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рднाрдЧ рд╡ рдЕрдиुрдЪ्рдЫेрдж

рд░рд╡िрд╡ाрд░, 20 рдЬूрди 2021

рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा | samvidhan ki visheshta

рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा 


рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рд╡िрд╢ेрд╖рддा

рд╢рдиिрд╡ाрд░, 19 рдЬूрди 2021

рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирд╣рд░ें | vishv ki pramukh nahrain

рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирд╣рд░ें  

рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдирд╣рд░ें

рдЧुрд░ुрд╡ाрд░, 17 рдЬूрди 2021

рд╢्рдпाрдирддा | рдзाрд░ा рд░ेрдЦीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╣ | рдмрд░рдиौрд▓ी рдХी рдк्рд░рдоेрдп | рд╕ीрдоांрдд рд╡ेрдЧ

рд╢्рдпाрдирддा | рдзाрд░ा рд░ेрдЦीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╣ | рдмрд░рдиौрд▓ी рдХा рдк्рд░рдоेрдп  | рд╕ीрдоांрдд рд╡ेрдЧ 


рд╢्рдпाрдирддा | рдзाрд░ा рд░ेрдЦीрдп рдк्рд░рд╡ाрд╣ | рдмрд░рдиौрд▓ी рдХी рдк्рд░рдоेрдп  | рд╕ीрдоांрдд рд╡ेрдЧ 


рдмुрдзрд╡ाрд░, 16 рдЬूрди 2021

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЬрд▓рдк्рд░рдкाрдд | vishv ke pramukh jalprapat

  рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдЬрд▓рдк्рд░рдкाрдд 


 рд╡िрд╢्рд╡  рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рдЬрд▓рдк्рд░рдкाрдд рдХौрди - рд╕ी рдирджी рдкрд░ рд╣ै, рдиिрдпाрдЧ्рд░ा рдЬрд▓рдк्рд░рдкाрдд рдХिрди рджेрд╢ों  рдордз्рдп рд╕्рдеिрдд рд╣ै, рдЬोрдЧ рдЬрд▓рдк्рд░рдкाрдд рдХिрд╕ рдирджी рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै 

рд╕ोрдорд╡ाрд░, 14 рдЬूрди 2021

рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЭीрд▓ें | vishv ki pramukh jheelain

рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЭीрд▓ें 


рд╡िрд╢्рд╡ рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЭीрд▓ें


рд╢рдиिрд╡ाрд░, 12 рдЬूрди 2021

рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी (рдЧрдЬрдирд╡ी) | рдоुрд╣рдо्рдордж рдЧौрд░ी | mahmood gajnvi | muhmmad gauri

 рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी (рдЧрдЬрдирд╡ी)

 рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी (рдЧрдЬрдирд╡ी) | рдоुрд╣рдо्рдордж рдЧौрд░ी 



1. рдЧрдЬрдиी рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХा рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдХौрди рдеा -- рдЕрд▓рдк्рддрдЧीрди (рддुрд░्рдХी) 

2. рдЕрд▓рдк्рддрдЧीрди рдХा рдЧुрд▓ाрдо  рддрдеा рджाрдоाрдж  рдХौрди рдеा -- рд╕ुрдмुрдХ्рддрдЧीрди 

3. рд╕ुрдмुрдХ्рддрдЧीрди рдХा рдкुрдд्рд░ рдХौрди рдеा -- рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдирд╡ी 

4. рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी рд░ाрдЬрдЧрдж्рджी рдкрд░ рдХрдм рдмैрдаा -- 27 рд╡рд░्рд╖  рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें 997 рдИ. рдоें 

5. рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी рдиे рднाрд░рдд рдкрд░ рдХिрддрдиी рдмाрд░ рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा -- 17 рдмाрд░ 

6. рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी рдиे рднाрд░рдд рдкрд░ рдкрд╣рд▓ा рдЖрдХ्рд░рдордг рдХрдм рдХिрдпा -- 1001 рдИ. рдоें 

7. рдХौрди - рд╕ा рд╢ाрд╕рдХ рдЕрдкрдиे рдХो рдмुрддрд╢िрдХрди (рдоूрд░्рддिрднंрдЬрдХ) рдХрд╣рддा рдеा -- рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी 

8. рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी рдиे рднाрд░рдд рдоें рдк्рд░рдердо рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрд╕ рд░ाрдЬ्рдп рдПрдХ рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХिрдпा -- рд╣िрди्рджुрд╕ाрд╣ी / рдм्рд░ाрд╣्рдордгрд╕ाрд╣ी 

9. рд╣िрди्рджुрд╢ाрд╣ी рд░ाрдЬ्рдп  рдХे рдХिрд╕ рд╢ाрд╕рдХ рдиे рддुрд░्рдХों рд╕े рдмाрд░ рдмाрд░ рдкрд░ाрдЬिрдд рд╣ोрдиे рдкрд░ рдЧ्рд▓ाрдиिрд╡рд╢ рдЖрдд्рдорджाрд╣ рдХрд░ рд▓िрдпा -- рдЬрдпрдкाрд▓  рдиे 

10. рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी рдХिрд╕ рд╡ंрд╢ рдХा рдеा -- рдпाрдоिрдиी 

11. рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी рдиे рд╕ोрдордиाрде рдоंрджिрд░ (рд╕ौрд░ाрд╖्рдЯ्рд░) рдкрд░ рдХрдм рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा -- 1026 рдИ. рдоें 

12. рдЗрд╕ рдоंрджिрд░ рдХी рд▓ूрдЯ рдоें рдЧрдЬрдиी рдХो рдХिрддрдиी рд╕рдо्рдкрддि рдк्рд░ाрдк्рддि рд╣ुрдИ -- рд▓рдЧрднрдЧ 20 рд▓ाрдЦ рджीрдиाрд░ 

13. рд╕ोрдордиाрде рдоंрджिрд░ рд▓ूрдЯ рдХрд░ рд▓े рдЬाрдиे рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рдорд╣рдоूрдж рдкрд░ рдХिрд╕рдиे рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा -- рдЬाрдЯों рдиे 

14. рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी рдХी рдоृрдд्рдпु рдХрдм рд╣ुрдИ -- 1030 рдИ. рдоें 

15. рдЕрд▓рдмрд░ूрдиी, рдлिрд░рджौрд╕ी, рдЙрд▓्рдмी рддрдеा рдлрд░ुрдЦी рдХिрд╕рдиे рджрд░рдмाрд░ рдоें рд░рд╣рддे рдеे -- рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी рдХे 

16. рд╡ैрд╣िंрдж рдХा рдпुрдж्рдз рдХिрдирдХे рдмीрдЪ рд▓реЬा рдЧрдпा -- рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी рдФрд░ рдЖрдиंрджрдкाрд▓ 

17. рдПрдХ рддрд░рдл рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоुрдж्рд░ाрд▓ेрдЦ рдХे рд╕ाрде рдЪाँрджी рдХे рд╕िрдХ्рдХे рдХिрд╕рдиे рдиिрд░्рдЧрдд рдХिрдП -- рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдиी рдиे 



рдоुрд╣рдо्рдордж рдЧौрд░ी 



1. рднाрд░рдд рдоें рдоुрд╕्рд▓िрдо рд░ाрдЬ рдХा рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдХिрд╕े рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै -- рдоुрд╣рдо्рдордж рдЧौрд░ी 

2. рдоुрд╣рдо्рдордж рдЧौрд░ी рдХिрд╕ рд╡ंрд╢ рдХा рдеा -- рд╢ंрд╕рдмрдиी 

3. рд╢рд╣ाрдмुрдж्рджीрди рдоुрд╣рдо्рдордж рдЧौрд░ी рд░ाрдЬрдЧрдж्рджी рдкрд░ рдХрдм рдмैрдаा -- 1173 рдИ. рдоें 

4. рдЧौрд░ी рдиे рднाрд░рдд рдкрд░ рдкрд╣рд▓ा рдЖрдХ्рд░рдордг рдХрдм рдФрд░ рдХिрд╕рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдХिрдпा -- 1175 рдИ. рдоें рдоुрд▓्рддाрди рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз 

5. рдЧौрд░ी рдиे рднाрд░рдд рдкрд░ рджूрд╕рд░ा рдЖрдХ्рд░рдордг рдХрдм рдХिрдпा -- 1178 рдИ. рдоें рдкाрдЯрди (рдЧुрдЬрд░ाрдд) рдкрд░ 

6. рдкाрдЯрди рдХे рдХिрд╕ рд╢ाрд╕рдХ рдиे рдЧौрд░ी рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХिрдпा -- рднीрдо - II рдиे 

7. рдЧौрд░ी рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрдм рд╣ुрдИ -- 1206 рдИ. рдоें 





рд╣िंрджी рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдирдЬрд░


рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдирдЬрд░

рдЬंрддुрдУं рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдиाрдо    рдХोрд╢िрдХा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЕंрдЧ     рдХोрд╢िрдХा рднिрдд्рддि    рдк्рд░ोрдХैрд░िрдпोрдЯिрдХ рдХोрд╢िрдХा         рдоाрдд्рд░рдХ          рдПрдХ рд╕рдоाрди рд╡ृрдд्рддीрдп рдЧрддि        рдЧैрд▓ीрд▓िрдпो рдХा рдиिрдпрдо     рдЬреЬрдд्рд╡ рдХा рдиिрдпрдо         рд╕ंрд╡ेрдЧ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд    рдЕрднिрдХेंрдж्рд░ीрдп рдмрд▓         рдХाрд░्рдп, рдКрд░्рдЬा рдПрд╡ं рд╢рдХ्рддि рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा     рдЧुрд░ुрдд्рд╡ाрдХрд░्рд╖рдг     рдкрд▓ाрдпрди рд╡ेрдЧ     рдХрдХ्рд╖ीрдп рд╡ेрдЧ         рджाрдм рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा         рдмैрд░ोрдоीрдЯрд░    рдкाрд╕्рдХрд▓ рдХा рдиिрдпрдо     рдк्рд▓рд╡рди рдХे рдиिрдпрди

рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдирдЬрд░ 




рднूрдЧोрд▓ рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдирдЬрд░





Shailesh Kumar 
        M.Sc, B.Ed 

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдмंрджрд░рдЧाрд╣ | vishv ke bandargah

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдмंрджрд░рдЧाрд╣  

рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдмंрджрд░рдЧाрд╣



1. рдоाрд╕ेрд▓ो рдХ्рдпा рд╣ै -- рдм्рд░ाрдЬीрд▓ рдХा рдмंрджрд░рдЧाрд╣ 

2. рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░ рдХे рджोрдиों рд╕िрд░ों рдкрд░ рдХौрди - рд╕े рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рд╕्рдеिрдд рд╣ै -- рд╕्рд╡ेрдЬ рдПрд╡ं рдкोрд░्рдЯ рд╕рдИрдж 

3. рдЕрдл्рд░ीрдХा рдХे рд░ुрдорд╕ाрдЧрд░ीрдп рддрдЯ рдкрд░ рдХौрди - рд╕ा рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рд╣ै -- рд╕िрдХंрджрд░िрдпा 

4. рдорд╕्рд╕ाрд╡ा рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рдХिрд╕ рджेрд╢  рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै -- рдЗрд░ीрдЯ्рд░िрдпा рдоें 

5.  рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рдХी рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рдХрд╣рд╡ा рдкрдд्рддрди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै -- рд╕ैंрдЯोрд╕ рдХो 

6. рдкॉँрдЪ рд╕ाрдЧрд░ों рдХा рдкрдд्рддрди рдХिрд╕े рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै -- рдоॉрд╕्рдХो 

7. рдХौрди рд╕ा рдмंрджрд░рдЧाрд╣ " рдпुрд░ोрдкोрд░्рдЯ " рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै -- рд░ॉрдЯрд░рдбрдо 

8. рд░ॉрдЯрд░рдбрдо рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рдХिрд╕ рдирджी рдкрд░ рд╣ै -- рд░ाрдЗрди рдирджी рдкрд░ 

9. рдпाрдХोрд╣ाрдоा рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рдХिрд╕ рджेрд╢ рдоें рд╣ै -- рдЬाрдкाрди рдоें 

10. рд╕्рд╡ेрдЬ рдирд╣рд░ рдХे рдЙрдд्рддрд░ी рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ рдкрд░ рдХौрди - рд╕ा рдмंрджрд░рдЧाрд╣ рд╣ै -- рдкोрд░्рдЯ рд╕рдИрдж 

11. рдХौрди - рд╕ा рдкрдд्рддрди рдЧुрдЬрд░ाрдд рдоें рдкोрдд рдХे рддोреЬрдиे рдПрд╡ं рдорд░рдо्рдордд рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै -- рдкाрдЯрди рдкрдд्рддрди 




рд╣िंрджी рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдирдЬрд░


рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдирдЬрд░

рдЬंрддुрдУं рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдиाрдо    рдХोрд╢िрдХा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЕंрдЧ     рдХोрд╢िрдХा рднिрдд्рддि    рдк्рд░ोрдХैрд░िрдпोрдЯिрдХ рдХोрд╢िрдХा         рдоाрдд्рд░рдХ          рдПрдХ рд╕рдоाрди рд╡ृрдд्рддीрдп рдЧрддि        рдЧैрд▓ीрд▓िрдпो рдХा рдиिрдпрдо     рдЬреЬрдд्рд╡ рдХा рдиिрдпрдо         рд╕ंрд╡ेрдЧ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд    рдЕрднिрдХेंрдж्рд░ीрдп рдмрд▓         рдХाрд░्рдп, рдКрд░्рдЬा рдПрд╡ं рд╢рдХ्рддि рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा     рдЧुрд░ुрдд्рд╡ाрдХрд░्рд╖рдг     рдкрд▓ाрдпрди рд╡ेрдЧ     рдХрдХ्рд╖ीрдп рд╡ेрдЧ         рджाрдм рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा         рдмैрд░ोрдоीрдЯрд░    рдкाрд╕्рдХрд▓ рдХा рдиिрдпрдо     рдк्рд▓рд╡рди рдХे рдиिрдпрди

рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдирдЬрд░ 




рднूрдЧोрд▓ рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдирдЬрд░





Shailesh Kumar 
        M.Sc, B.Ed 

рд╕ोрдорд╡ाрд░, 7 рдЬूрди 2021

рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЕрдиुрд╕ूрдЪी | samvidhan ki anusuchi

 рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЕрдиुрд╕ूрдЪी 


рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд╕рдордп рдХिрддрдиी рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдпाँ рдеी, рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рдХिрддрдиी рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдпाँ рд╣ै,  рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдХौрди - рд╕े рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрд▓्рд▓ी рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рджрд░्рдЬा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै
 

 рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХी рдЕрдиुрд╕ूрдЪी



1. рд╕ंрд╡िрдзाрди рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рд╕рдордп рдХिрддрдиी рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдпाँ рдеी --

2. рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднाрд░рддीрдп рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рдХिрддрдиी рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдпाँ рд╣ै -- 12 

3. рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рдХौрди - рд╕े рд╕ंрд╢ोрдзрди рдХे рдж्рд╡ाрд░ा рджिрд▓्рд▓ी рдХो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рджрд░्рдЬा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै -- 69 рд╡ाँ 

4. рдк्рд░рдердо рдЕрдиुрд╕ूрдЪी  -- рднाрд░рддीрдп рд╕ंрдШ рдХे рдШрдЯрдХ рд░ाрдЬ्рдпों (29 рд░ाрдЬ्рдп) рдПрд╡ं рд╕ंрдШ рд╢ाрд╕िрдд (7) рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХा 

5. рдж्рд╡्рддीрдп рдЕрдиुрд╕ूрдЪी -- рднाрд░рддीрдп рд░ाрдЬ - рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрднिрди्рди рдкрджाрдзिрдХाрд░िрдпों рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рд╡ेрддрди, рднрдд्рддे рдФрд░ рдкेंрд╢рди рдЖрджि рдХा 

6. рддृрддीрдп рдЕрдиुрд╕ूрдЪी -- рд╡िрднिрди्рди рдкрджाрдзिрдХाрд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдкрдж - рдЧ्рд░рд╣рдг рдХे рд╕рдордп рд▓ी рдЬाрдиे рд╢рдкрде рдХा 

7. рдЪौрдеी рдЕрдиुрд╕ूрдЪी -- рд░ाрдЬ्рдпрд╕рднा рдоें рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЬ्рдпों рддрдеा рд╕ंрдШीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдк्рд░рддिрдиिрдзिрдд्рд╡ рдХा 

8. рдкाँрдЪрд╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी -- рд╡िрднिрди्рди рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдФрд░ рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддि рдХे рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдиिрдпंрдд्рд░рдг рдХे рдмाрд░े рдоें 

9. рдЫрдаी рдЕрдиुрд╕ूрдЪी -- рдЕрд╕рдо, рдоेрдШाрд▓рдп, рдд्рд░िрдкुрд░ा рдФрд░ рдоिрдЬोрд░рдо рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдЬрдирдЬाрддि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдХे рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рдХे рдмाрд░े рдоें 

10. рд╕ाрддрд╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी -- рдХेंрдж्рд░ рдПрд╡ं рд░ाрдЬ्рдпों рдХे рдмीрдЪ рд╢рдХ्рддिрдпों рдХे рдмँрдЯрд╡ाрд░े рдХे рдмाрд░े рдоें 

11. рдЖрдард╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी -- рднाрд░рдд рдХी 22 рднाрд╖ाрдУँ рдХा 

12. рдиौрд╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी -- рд░ाрдЬ्рдпों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдЕрдзिрдЧ्рд░рд╣рдг рдХी рд╡िрдзिрдпों рдХा

13. рдЗрд╕ рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд╡िрд╖рдпों рдХो рдХрд╣ाँ рдЪुрдиौрддी рдирд╣ीं рджी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै -- рди्рдпाрдпाрд▓рдп 

14. рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЗрд╕ рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рдХिрддрдиे рдЕрдзिрдиिрдпрдо рд╣ै -- 284  

15. рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рдиौрд╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдХрдм рдЬोреЬी рдЧрдИ -- рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╡िрдзाрди рд╕ंрд╢ोрдзрди, 1951 рдХे рдж्рд╡ाрд░ा 

16. рджрд╕рд╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी -- рджрд▓ - рдмрджрд▓ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд рдк्рд░ाрд╡рдзाрдиों рдХा 

17. рджрд╕рд╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рдХрдм рдЬोреЬा рдЧрдпा -- 52 рд╡ें рд╕ंрд╢ोрдзрди, 1985 рдХे рдж्рд╡ाрд░ा 

18. рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी -- рдкंрдЪाрдпрддी рд░ाрдЬ рдХा 

19. рдЧ्рдпाрд░рд╣рд╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рдХрдм рдЬोреЬा рдЧрдпा -- 73 рд╡ें рд╕ंрд╢ोрдзрди, 1993 рдХे рдж्рд╡ाрд░ा 

20. рдмाрд░рд╣рд╡ीं рдЕрдирд╕ुрдиी -- рд╢рд╣рд░ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕्рд╡рд╢ाрд╕рди рд╕ंрд╕्рдеाрдУ рдХा 

21. рдмाрд░рд╣рд╡ीं рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдХो рд╕ंрд╡िрдзाрди рдоें рдХрдм рдЬोреЬा рдЧрдпा -- 74 рд╡ें рд╕ंрд╢ोрдзрди, 1993 рдХे рдж्рд╡ाрд░ा 

22. рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХिрддрдиी рд╕ूрдЪिрдпाँ рд╣ैं -- 3 (рд╕ंрдШ рд╕ूрдЪी, рд░ाрдЬ्рдп рд╕ूрдЪी рдПрд╡ं рд╕рдорд╡рд░्рддी рд╕ूрдЪी)

23. рд╕ंрдШ рд╕ूрдЪी рдоें рдХिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै -- рдЗрд╕ рд╕ूрдЪी рдоें рджिрдП рдЧрдП рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдХेंрдж्рд░ рд╕рд░рдХाрд░ рдХाрдиूрди рдмрдиाрддी рд╣ै 

24. рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рдХे рд╕рдордп рдЗрд╕рдоें рдХिрддрдиे рд╡िрд╖рдп рдеे -- 97 

25. рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдЗрд╕рдоें рдХिрддрдиे рд╡िрд╖рдп рд╣ै -- 98 

26. рд░ाрдЬ्рдп рд╕ूрдЪी  рдХिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╣ै -- рдЗрд╕ рд╕ूрдЪी рдоें рджिрдП рдЧрдП рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ рдХाрдиूрди рдмрдиाрддी рд╣ै 

27. рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рд▓ाрдЧू  рд╣ोрдиे рдХे рд╕рдордп рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рдХिрддрдиे рд╡िрд╖рдп рдеे -- 66 

28. рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдЗрд╕рдоें рдХिрддрдиे рд╡िрд╖рдп рд╣ैं -- 62 

29. рд╕рдорд╡рд░्рддी рд╕ूрдЪी рдоें рдХिрд╕рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै -- рджिрдП рдЧрдП рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдХेंрдж्рд░ рдПрд╡ं рд░ाрдЬ्рдп рджोрдиों рд╕рд░рдХाрд░ें рдХाрдиूрди рдмрдиा рд╕рдХрддी рд╣ैं 

30. рд╕ंрд╡िрдзाрди рдХे рд▓ाрдЧू рд╣ोрдиे рдХे рд╕рдордп рд╕рдорд╡рд░्рддी рд╕ूрдЪी рдоें рдХिрддрдиे рд╡िрд╖рдп рдеे -- 47 

31. рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЗрд╕рдоें рдХिрддрдиे рд╡िрд╖рдп рд╣ैं -- 52 

32. рд╕рдорд╡рд░्рддी рд╕ूрдЪी рдХा рдк्рд░ाрд╡рдзाрди рдХिрд╕ рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рдирд╣ीं рд╣ै -- рдЬрдо्рдоू - рдХрд╢्рдоीрд░ 

33. рдоूрд▓ рд░ूрдк рд╕े рдЗрд╕ рдЕрдиुрд╕ूрдЪी рдоें рдХिрддрдиी рднाрд╖ाрдПँ рдеी -- 14 

34. рд╕िंрдзी рднाрд╖ा рдХो рдЗрд╕рдоें рдХрдм рдЬोреЬा рдЧрдпा -- 1967 рдИ. рдоें 

||


рд╣िंрджी рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдирдЬрд░


рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдирдЬрд░

рдЬंрддुрдУं рдХा рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдиाрдо    рдХोрд╢िрдХा рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЕंрдЧ     рдХोрд╢िрдХा рднिрдд्рддि    рдк्рд░ोрдХैрд░िрдпोрдЯिрдХ рдХोрд╢िрдХा         рдоाрдд्рд░рдХ          рдПрдХ рд╕рдоाрди рд╡ृрдд्рддीрдп рдЧрддि        рдЧैрд▓ीрд▓िрдпो рдХा рдиिрдпрдо     рдЬреЬрдд्рд╡ рдХा рдиिрдпрдо         рд╕ंрд╡ेрдЧ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХा рд╕िрдж्рдзाрди्рдд    рдЕрднिрдХेंрдж्рд░ीрдп рдмрд▓         рдХाрд░्рдп, рдКрд░्рдЬा рдПрд╡ं рд╢рдХ्рддि рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा     рдЧुрд░ुрдд्рд╡ाрдХрд░्рд╖рдг     рдкрд▓ाрдпрди рд╡ेрдЧ     рдХрдХ्рд╖ीрдп рд╡ेрдЧ         рджाрдм рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा         рдмैрд░ोрдоीрдЯрд░    рдкाрд╕्рдХрд▓ рдХा рдиिрдпрдо     рдк्рд▓рд╡рди рдХे рдиिрдпрди

рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдирдЬрд░ 




рднूрдЧोрд▓ рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рдирдЬрд░





Shailesh Kumar 
        M.Sc, B.Ed